संक्षिप्त परिचय

१. स्थापना ः

संस्थान स्थापना हुनु अघिसम्म सम्पूर्ण राजगुठीको बन्दोवस्त र संचालन कार्यका लागि काठमाडौं उपत्यकामा मात्र पनि सम्बन्धित उपत्यकाञ्चल कमिश्नर मजिष्ट्रेट, जिल्ला मजिष्ट्रेट अफिस मातहत रहने निम्न लिखित १५ वटा कार्यालय थिए–

१) श्री ५ सरकार गुठी तहसिल पैला

२) श्री ५ सरकार गुठी बन्दोवस्त

३) श्री ५ सरकार गुठी तहसिल दोश्रा

४) श्री ५ सरकार गुठी खर्च

५) श्री ५ सरकार गुठी लगत जाँच

६) श्री ३ सरकार गुठी बन्दोवस्त

७) श्री ३ सरकार गुठी तहसिल

८) श्री ३ सरकार गुठी बनाउने

९) श्री ३ सरकार गुठी ढुकुटी

१०) पशुपति गोश्वारा

११) पशुपति भण्डार तहविल

१२) श्री ५ सरकार गुठी जाँच

१३) श्री ५ सरकार गुठी तहबिल फाँट

१४) मच्छेन्द्र गुठी

१५) भक्तपुर गुठी खर्च ।

नेपालको संविधानको धारा ५९ ले गुठी रकमलाई सरकारी कोषबाट अलग गरेकोले राजगुठीलाई नेपाल सरकारको अधीनबाट झिकी एक संस्थाको जिम्मा सुम्पी राजगुठीहरुलाई सुव्यवस्थित रुपले संचालन गराउन गुठी संस्थानको स्थापना भएको हो (ऐनको प्रस्तावना) । विभिन्न वर्गका जनताका वीच सुसम्बन्ध कायम राख्ने उद्देश्यले गुठी संस्थान सम्बन्धी कानूनलाई संशोधन र एकिकरण गरी बढी प्रभावकारी र सामयिक व्यवस्था गर्न वि.सं.२०२९, र २०३३ मा संशोधन भएको । 

२. गुठीको परिभाषा:-

 देवी देवताको पर्व पूजा जात्रा चलाउन वा मठ मन्दिर, देवस्थल आदि जस्ता धार्मिकस्थल वा अन्य सामाजिक परोपकारी र साँस्कृतिक कार्यको लागि दाताले आफ् नो हक छाडी राखी दिएको सम्पत्तिलाई गुठी भनिन्छ ।

गुठी दुई प्रकारका छन् ः

२.१ राजगुठी ः- गुठी संस्थानको स्थापना हुनु पूर्व नेपाल सरकाले बन्दोवस्त र संचालन गरी आएकोमा गुठी संस्थान ऐन, २०२१ को दफा २(घ) बमोजिम त्यस्ता गुठीमा नेपाल सरकारबाट संस्थानमा हक र दायीत्व सर्न आई संस्थानले बन्दोवस्त र संचालन गरेको गुठी राजगुठी हुन् । यसमा अमानत र छुट गुठी गरी दुई प्रकारका छन् ः

२.१.१ अमानत गुठी ः- गुठीको सम्पूर्ण आयस्ता गुठी कोष (संस्थानको कोष) मा जम्मा गरी खर्च पनि सोही कोषबाट विनियोजित बजेट बमोजिम हुने गुठी । यस्ता गुठी १०५० छन् ।

२.१.२ छुट गुठी ः-गुठीको आयस्ता गुठीयार आफंैले उठाई लिखत तथा परम्परा बमोजिम गुठीको पर्व पू जा जात्रा चलाई बाँकी रहेको शेष कसर सम्म राजगुठीमा बुझाउने वा गुठीयार आफैले खान पाउने गरी छुट पाएका गुठी । यस्ता गुठीका गुठीयार, महन्थ, पुजारी आदिको सम्पूर्ण हक ऐनको दफा १९ ले समाप्त गरी संस्थानमा सरेको छ । यस्ता गुठी १०३२ छन् ।

२.२ निजी गुठी ः राज गुठीको लगतमा दर्ता नभएका र व्यक्ति आफैले स्थापना र संचालन गर्दै आएका व्यक्तिगत वा पारिवारिक दुनिया गुठीलाई निजी गुठी भनिन्छ । यस्ता गुठीको लगत सम्म संस्थानले लिन सक्ने व्यवस्था दफा १९ क ले गरेको छ । निजी गुठीका दाता सहित अघिकांश गुठीयारले लिखित अनुरोध गरेमा त्यस्तो गुठी संस्थानले जिम्मा लिई संचालन गर्न सक्तछ भने सामाजिक हितको लागि राखिएको निजी गुठीका गुठीयारले गुठीको सम्पत्ति हिनामिना गरी धर्मलोप गरेमा गुठीयारले अनुरोध नगरे पनि ऐनको दफा २०(२) बमोजिम संस्थानले आफ् नो जिम्मामा लिई संचालन र बन्दोवस्त गर्न सक्तछ ।